Na današnji dan 9. maja 1993. godine u ranim jutarnjim satima otpočela je otvorena opšta agresija HV i HVO brutalnim iznenadnim napadom, ne samo na borbene položaje ARBiH u Mostaru, nego na kompletan grad, bjesomučno ga razarajući.
9. maj se kao datum duboko urezao u pamćenje svih onih koji su se u to vrijeme zatekli u Mostaru, dan kada je otpočeo žestoki otpor golorukog, iscrpljenog i izgladnjelog naroda i slabo opremljene i naoružane Armije, naspram višestruko jače sile koja je imala neograničenu podršku u MTS-u i ljudstvu iz Republike Hrvatske.
U danima prije toga HVO je izvršio niz stravičnih zločina nad civilnim stanovništom u Srednjoj Bosni, počev od Ahmića 16. aprila gdje je ubijeno 116 bošnjačkih civila.
Najmlađa žrtva je bila tromjesečna beba.
Već narednog dana 17. aprila je izvršen napad na jablanička sela Soviće i Doljane gdje je ubijeno 18 civila i zarobljenih pripadnika ARBiH, kompletno stanovništvo su zarobili i deportovali (oko 420 žena i djece i oko 120 muškaraca – vojnih obveznika), porušili su obje džamije i zapalili sve bošnjačke kuće, ne prezajući od zatiranja kompletnih porodica, kakav je slučaj porodice Tašić iz koje su tom prilikom ubili trojicu sinova, dok je četvrti poginuo u „živom zidu“ u Mostaru.
U to vrijeme u Mostaru, podmuklo, od snajperskih hitaca gine nekoliko vojnika i civila.
Za ove zločine su nedovoljnim kaznama osuđeni samo nalogodavci, ali ne i direktni izvršioci.
A onda 9. maja 1993. godine u 05.00 otpočinje opšti napad na Mostar, uz pozive preko radio postaje Mostar na isticanje bijelih čaršafa na objekte i bijelih traka kao znak predaje i tobožnje zaštite stanovništva.
Iz stanova se masovno izvode bošnjačke porodice, protjeruju ili skupljaju na veležovom stadionu pod Bijelim brijegom koji je tom prilikom pretvoren u sabirni centar, odakle se deportuju u već pripremljene logore, a njihova imovina bjesomučno pljačka i uništava.
Upravo ta pljačka je donekle usporila napredovanje HV i HVO i dala dodatno vrijeme borcima ARBiH da organizuju odbranu.
Osnovni plan je bio zaokruživanje Herceg-Bosne postizanjem strateškog cilja kroz promjenu demografske strukture stanovništva u zamišljenim granicama te paradržavne tvorevine naseljavanjem tog istog prostora hrvatskim življem iz srednje Bosne (Vareš, Kakanj, Zenica itd.) i izgradnjom potpuno novih naselja (Bobanovo, Šuškovo, Buna…), i s druge strane, dovođenje bošnjačkog naroda do zanemarivog broja ubistvima, protjerivanjem, zastrašivanjem i raseljavanjem u treće zemlje.
Krajnji cilj je bio pripajanje tako uređnog prostora Republici Hrvatskoj. Zato to i jeste agresija – napad na suverenitet i teritorijalni integriret samostalne države primljene u punopravno članstvo UN-a. Zato to i jeste UZP koji je rezultirao sa 111 godina zatvora organizatorima.
U postizanju tog cilja, svojim nečinjenjem pomogle su im i snage SPABAT-a (Španskog bataljona snaga UN-a) koji su se u noći pred napad (8. maja) povukli sa svojih položaja na liniji razgraničenja u bazu Međugorje, suprotno od svoje osnovne misije radi koje su došli u BiH.
Sa ove vremenske distance, svaka sličnost sa scenarijem koji je kasnije viđen u Srebrenici je više nego očita.
U toj konstelaciji odnosa Mostar je predviđen kao isključivo hrvatski stolni grad i prestolnica HR Herceg – Bosne.
Dio grada pod kontrolom ARBiH doživljava žestoka razaranja, u potpunom okruženju, bez hrane, vode, struje. Pored domicilnog bošnjačkog stanovništva sa područja Mostara kao i časnih pojedinaca iz reda druga dva naroda, kojima je Bosna i Hercegovina ležala na srcu kao jedina domovina; tu su još i izbjeglice iz Gacka, Nevesinja, Trebinja, Ljubinja i ostalih opština Hercegovine.
Bošnjaci u dijelu grada pod kontrolom HVO doživljavaju svakodnevna istjerivanja iz stanova, odvođenja u logore, maltretiranja, pljačke, silovanja, mučenja i ubijanja, odvođenja u tzv. “žive štitove“ itd.
Zarobljene pripadnike ARBiH muče i streljaju. Najočitiji primjer je ubistvo 13 zarobljenih pripadnika komande 4. Korpusa u zgradi Vranice. Na Dan pobjede nad fašizmom koji se obilježava širom Evrope, Mostar se danas sjeća žrtava jednog novog fašizma.
Zarobljene pripadnike ARBiH javnosti je prikazala Dijana Čuljak u HRT-ovoj emisiji “Slikom na sliku”, kao simbol “pobjede” HVO-a i HV-a nad Armijom RBiH.
Poslije snimanja odvedeni su na Mašinski fakultet, gdje su po kasnijim saznanjima mučeni na najbrutalniji način. Godine 2007. posmrtni ostaci većine njih su pronađeni na lokalitetu Rimski bunar u mjestu Goranci kod Mostara, dok sudbina Hasana Balića, Feđe Huskovića i Šefika Pobrića ni do danas nije poznata.
Sumnja da su zarobljenici postali žrtve ratnih zločina je tada dokazana. Uz najviše državne počasti, posmrtni ostaci njih deset su ukopani na mostarskim Šehitlucima, da svjedoče i opominju svojim bjelim nišanima.
Ni poslije 33 godine potpuna pravda nije stigla u Mostar.
Masakr u mostarskom naselju Raštani se dogodio u rano jutro 24. augusta 1993. godine. Tada su paravojne jedinice HVO-a tokom hrvatske agresije na RBiH, nakon višesatne artiljerijske paljbe, upali u naselje i masakrirali 24 bošnjačka civila i 7 nenaoružanih vojnika Armije RBiH.
Između ostalih pobili su cijelu porodicu Beglerović, od koje nisu poštedjeli ni dvanaestogodišnju djevojčici, ni njenu 25. godišnju sestru, koja je bila u drugom stanju.
Do sada niko nije odgovarao za masakr u Raštanima.
Nad ovakvim primjerima svireposti, možemo bez zadrške reći da je na sceni bio fašizam, u svojim najcrnjim oblicima.
Sa druge strane smo imali 1. mostarsku brigadu, koja je u vrijeme napada, 9. maja imala nešto ispod 1000 boraca, ojačanu samostalnim jedinicama ARBiH Gacka, Nevesinja, Blagaja i pripadnicima MUP-a RBiH, koja nakon početnih odbrambenih b/d, konsoliduje svoje redove i 30. 06. ‘93. izvodi napad – proboj iz okruženja i u briljantnoj operaciji oslobađa ogroman prostor spajajući Mostar sa Jablanicom i dalje sa ostalim slobodnim dijelovima BiH.
Nažalost u toj borbi gine i komandant 1. mostarske brigade koji je u vrijeme napada bio na čelu brigade – narodni heroj brig. general Mdhad Hujdur Hujka.
Krajem septembra 93. godine jedinice ARBiH na širem teritoriju Hercegovine prelaze u ofanzivna b/d izvodeći sa dosta uspjeha operaciju „Neretva 93“ i dovodeći HV i HVO u nepovoljan položaj, kada slijedi mirovni sporazum Iztbegović – Tuđman, a za par mjeseci i Vašingtonski sporazum koji u potpunosti zaustavlja rat.
Samo 1. Mostarska brigada, bez drugih jedinica koje su na širem prostoru branile Mostar i ovaj dio Hercegovine, je u borbama za Mostar dala živote 598 boraca, a iz svog boračkog sastava iznjedrila je 53 dobitnika NRP “Zlatni ljiljan”, od čega 28 posthumno, 1220 teže ranjenih, a 46 boraca se još vode kao nestali.
U gradu nije postojao ni jedan cijeli crijep na krovu, danju je bio policijski sat – a noću se živjelo, porušeni su ili značajno oštećeni svi islamski vjerski objekti, i na lijevoj i na desnoj strani, a na zaprepaštenje čitavog civilizovanog svijeta srušen je i Stari most, uz smaragdno zelenu Neretvu i Velež – taj planetarno prepoznatljivi simbol grada.
Ako je ikakva satisfakcija, onda je to da smo bili na strani dobra, da smo u odbrambeno-oslobodilačkom ratu prepoznati kao armija pod okriljem antifašističkih snaga.
Kao potvrda tome je i prisustvo ARBiH i zastave sa ljiljanima na paradi u povodu 50 godina pobjede nad fašizmom u Parizu, a koju je sa ponosom nosio jedan od k-danata 1. mostarske viteške brigade i Zlatni ljiljan Semir Drljević Lovac.
Danas, 33 godine nakon toga imamo i Stari most, i Neretvu, a Boga mi i Velež sa simbolom antifašizma na grudima, ali imamo i ponovno bujanje fašizma i to sve otvorenije i radikalnije. Vjerujem da će institucije vlasti, pravosudne institucije, institucije obrazovanja kao i vjerske organizacije, iznaći snage, pameti i hrabrosti da se uhvate u koštac sa tom pošasti i izboriti se za dostojanstven život svih stanovnika Mostara u cjelovitom gradu, i da nam se više nikada zlo ne dogodi. To smo dužni svojoj djeci i generacijama koje dolaze.
Piše: Nusret Gosto, predsjednik udruženja “Zlatni ljiljan” HNK
