Uz godišnjicu djelovanja čuvene mostarske Gimnazije…
Gimnazija u Mostaru otvorena je 1893. godine, kao druga po starosti državna gimnazija u Bosni i Hercegovini, i ona će vremenom postati elitni učevni zavod iz koje će brojni diplomanti otići u europske univerzitetske centre u kojima su sticali akademska zvanja, i u najvećem broju slučajeva se vraćati u svoj rodni grad kako bi sve svoje potencijale stavili na raspolaganje svojem zavičaju i domovini.
Da bi se stekao uvid u prilike pred otvaranje mostarske gimnazije, neophodno je rasvijetliti dotadašnje stanje i nivo školstva. U tom cilju donosimo elementarne podatke o vrstama, broju i nivou postojećih škola.
Preteče građanskih – konfesionalne škole
Prije početka okupacije Bosne i Hercegovine od strane Austrougarske, crno-žute dvojne monarhije, u našoj zemlji postojale su konfesionalne škole. Katoličke i muslimanske su se nazivale prema religijskoj odrednici, dok su pravoslavci svoje škole nazivali srpske. Fra Frano Jukić pišući u Bosanskom prijatelju (1850. godine) navodi:
“Ristjani od više godina po većim varošimas: Sarajevu, Travniku, Banja Luki, Mostaru i Lijevnu, imaju nieku sliku narodnih učionicah…”
U njima su učenici dobijali elementarna znanja iz pravoslavne vjeronauke. Dragocjen podatak o predmetima koji su se izučavali u tim školama daje fra Jukić pa navodi “uče čitati staroslovenski bukvar, časoslavac, a koji zaviri učenik u Katihizis i Psaltir, taj je dovršio nauke, a ponešto znadu i pisati ako će biti i jeroglifima.”
U Sarajevu je Srpska opština 1850. godine otvorila svoju javnu narodnu školu, u kojoj se počelo učiti po novim načelima pedagogije. Historičari tvrde da bi se 1850. godina mogla uzeti kako refrenetna jer je tada počelo onovremeno savremeno školovanje po uzoru na susjedne zemlje.
Pravoslavna škola u Mostaru je osnovana 1854. godine zahvaljujući svijesti bogatijih građana koji su davali priloge u crkvi nakon bogosluženja. To je ona čuvena škola koju su popularno nazivali Pod košćelama ili “Bina”. Nalazila se podno Stare pravoslavne crkve – tik uz Suhodolinu niz koju je za vrijeme obilnih kiša tekla dronja, odnosno smjesa oborinske vode i sitnog pijeska. Ipak i ranije je u Mostaru postojala škola “vrlo bijedna, smještena u crkvenoj porti”, navodi akademik i historičar Vladimir Ćorović u svojoj monografiji o Mostaru.
Tokom 1856/57. godine imala je četiri odjeljenja i posjećivalo ju je oko 200 učenika, što je za ono vrijeme zaista impozantan broj. U školi su učenici slušali predmete: čitanje, pisanje, osnovne pojmove aritimetike, katihizis, crkveno pojanje, osnove gramatike i kratku historiju srpskog naroda.
Ženska srpska škola u Mostaru otvorena je 1861. godine. U školskoj zgradi postojala je mala kapela posvećena Mariji Magdaleni. Ipak, mnogo ranije (1858.) se spominje ženska škola u kojoj je predavala Mara Semiz. Po dolasku Austrougarske egzistiralo je 56 srpskih osnovnih škola sa 75 učitelja.
Duhovna škola u Žitomisliću
Kad se govori o srednjem obrazovanju Srba u BiH prije dolaska Austrije, činjenica je da je 1855. godine u Sarajevu otvorena Građanska ili trgovačka škola – naziv je kasnije evoluirao u realka, da bi se od 1879. nazivala gimnazija. Poznati prosvjetitelj Staka Skenderova je 1858. godine u Sarajevu osnovala Srpsku privatnu žensku školu i, sudeći po nastavnim predmetima, nije mnogo zaostajala za osnovnom.
Nadomak Mostara – u manastiru Žitomisliću, osnovana je 1858. godine Pripravna duhovna škola za sveštenički kadar. Osam godina dana kasnije prelazi u Mostar, a sljedeće jeseni ponovo je u manastiru Žitomislić u kome je djelovala do 1872. godine. Duboki i upečatljiv trag u ovoj školi ostavili su dvojica uglednih nastavnika: Nićifor Dučić i Serafim Perović.
Mala srpska realka u Mostaru fungirala je kao škola koja je bila blizu srednjoj i radila je sa produženim petim razredom. Zanimljivo je da se u njoj pored njemačkog i talijanskog jezika učio turski jezik, tako da su svršeni učenici imali opšte znanje iz tri strana jezika.
Napominjemo još Bosansko-banjalučku bogoslovsku školu (Srpska bogoslovija ili Pelagićeva bogoslovija) u Banja Luci iz 1866. godine i Zavod Mis Irbijeve, a koji su zajedno s internatom u Sarajevu 1869. osnovale Engleskinje Adelina Irbi i Mis Makenzi. Ustvari, ovo je bila prva srednja ženska škola u Bosni i Hercegovini. Pravo na upis imale su djevojke svih konfesionalnosti. Engleskinje su svojim dolaskom prve razbile isključivost u konfesionalnom pristupu školama. U punom razvoju škola je imala osam razreda i to četiri osnovne škole, kao viša djevojačka jednu i kao učiteljska tri godine. Još se u knjigama koje obrađuju školstvo pojavljuje Najamnička ili Poslužiteljska škola u Sarajevu kao vid škole učenika u privredi ili zanatske škole.
Franjevci vrsni prosvjetari
Kad se govori o počecima opismenjavanja kod Hrvata katolika, onda mjesto učitelja suvereno zauzimaju franjevci koji se svim snagama zauzimaju da svoj puk obrazuju. Prvi centri pismenosti za franjevački podmladak postojali su u poznatim i uglednim samostanima Olovu, Kraljevoj Sutjesci, Kreševu, Fojnici, Mostaru, Konjicu i Ljubuškom.
Katolici bilježe sredinu XIX. stoljeća kao početak organizovanog školstva. U narodu je bila poznata tzv “Biskupovača”, a to je ustvari Miletićev udžbenik “Početak slovstva”.
On se posebno zalagao za opismenjavanje putem kurseva ili kroz individualni rad. Historijski izvori pokazuju da je Ilija Starčević 1823. godine u Tolisi kod Orašja podigao školu. Jedno pismo pisano od strane navedenog Starčevića, koje se čuva u biskupskom arhivu u Mostaru, svjedoči da je škola duže vremena radila. Naime, pismo je datirano 1836. godine i predstavlja zahvalu biskupu Barišiću na knjigama koje je poslao ovoj školi. Spomenuti detalj navodi dr. fra Julije Jelenić u svom poznatom radu “Kultura i bosanski franjevci”.
Već su četrdesetih godina XIX. stoljeća fra Ivan Jukić i fra Grga Martić počeli intenzivnije raditi na otvaranju škola za katoličku djecu i oni ostaju zabilježeni kao najzaslužnije dvije ličnosti u toj oblasti.
U pismu Porti između ostalog stoji “bez nauke nema sreće, bez nauke nema blagostanja…”
Škole su sredinom XIX. stoljeća postojale u Fojnici, Kreševu, Travniku, Livnu i Varcaru (Mrkonjić Grad). Zanimljivo je da u Livnu, zbog intenzivnog razvoja trgovine, već 1820. godine postoji katolička škola.
Kad se govori o Mostaru poznato je da su franjevci osnovali 1853. godine osnovnu školu i sve do 1870. radila je zgradi uz biskupsku rezidenciju u Vukodolu. Ova rezidencija i danas postoji, a nedavno je izvršeno saniranje krovne konstrukcije. Još uvijek postoje razrušene zidine stare škole.
“Od juga, izvan ulaza u dvorište prislonjena je uza zid dvorišta kuća za pučku školu…” – piše fra Petar Bakula u svom djelu “Hercegovina za dvadeset godinah vezirovanja, Hali-paše.”Ta škola, koju su držali franjevci, poslije 1870. godine je otvorena kod franjevačke crkve sv. Petra i Pavla u Zahumu. Pored ostalih predmeta, u njoj je predavan i turski jezik. Njima se, na poziv biskupa fra Anđela Kraljevića, pridružuju časne sestre sv. Vinka (Milosrdnice), koje u mostarskom naselju Podhum 1872. godine osnivaju Katoličku žensku školu. U prvom razredu su učile vjeronauku, pravilno čitanje, zornu obuku, ručno djelo, čitanje, računstvo, pisanje i krasnopis. Upravo je tada fra Frano Milićević u Vukodolu otvorio štampariju tako da su ova dva događaja bitno utjecala na širenje prosvjetiteljskih ideja.
Sve katoličke škole u BiH imale su vrlo slične nastavne programe kao u Hrvatskoj. Udžbenike su pisali franjevci koji su i izdržavali škole tako da im se pripisuje ogromna uloga u prosvjećivanju puka. Povremenu, a kasnije stalnu podršku davala je Vlada Austrije iz Beča koja je ujedno vršila nadzor nad tim školama.
Zahvaljujući zabilješkama francuskih putopisaca, koji su proputovali kroz naše krajeve, u prilici smo saznati neke detalje vezane i za osnovnu školu u Vukodolu koju su osnovali mostarski franjevci. Prema podacima putopisca Evarista de Sent- Marija u toj školi učenici su slušali predavanja iz: računa (četiri računske operacije, hagiografije, vjeronauke, i opće geografije).
Sent- Marija piše: “Od 1872. nastava na ženskoj katoličkoj školi u Mostaru, u zgradi koju joj je Francuska dala osam godina ranije (1864.), kretala se u pravcu koji joj je odredilo šest časnih sestara iz Zagreba.”
Počeci rada gimnazija
Do pred dolazak Austrougarske u Bosni i Hercegovini su egzistirale 54 katoličke osnovne škole koje je pohađalo oko 2300 učenika. Veliki napredak učinjen je otvaranjem gimnazija u samostanima Fojnici, Kreševu i Sutjesci koje su pohađali franjevci. Kad je učinjena reforma ovih škola one su dobile zaslužni status jer su se približile nivou škola u susjednim zemljama. Upravo su gimnazije na Širokom Brijegu i Gučoj Gori predstavljale autentičan primjer tako reorganizovane srednje škole. Obje su dobile naziv franjevački probandt.
Jedno vrijeme gimnazija iz Širokog Brijega djelovala je u samostanu na Humcu, da bi je franjevci ponovo vratili na Široki 1889. godine. U Visokom je franjevački probandat (gimnazija) imao osmorazrednu nastavu, što je bio slučaj i sa Širokobriješkom gimnazijom. Svakako da je značajan podatak da su je pohađali učenici i drugih nacionalnosti, odnosno religija. Katoličke realke prvi bilježi fra Grgo Martić navodeći podatak da su 1847. godine sarajevski trgovci tražili da se otvori takva škola. Ipak čelno mjesto pripada Livnu u kome je realka ranije djelovala jer su trgovci ukazali na njenu potrebu zbog jakih trgovačkih veza s Italijom. To je bio razlog da se u ovoj školi učio talijanski jezik. Takva realka otvorena je u Sarajevu zahvaljujući agilnosti fra Grge Martića.
Tri zemlje su učestvovale u sufinansiranju – Turska, Francuska i Austrija. Djelovala je u periodu 1865-1878. godine. Pravo upisa imala su muška i ženska djeca ravnopravno. U Sarajevu časne sestre otvaraju školu s tri razreda 1871. godine. Nastavni program sadržavao je: čitanje i pisanje latinicom i ćirilicom, katoličku vjeronauku, opštu povijest, opšti zemljopis, računica, hrvatski i talijanski jezik. Jedan važan element uveo je njihov osnivač fra Grgo Martić, a to je “Ustanova” odnosno preteča školskog statuta. Vidljivo je kako su se škole postepeno profilirale po uzoru na evropske zavode. Još je djelovala Fojnička mala realka od 1847. godine “za muškarce svih doba”. I u njoj se učio talijanski jezik.
Široka mreža mekteba
Početnu vjersku edukaciju muslimanska djeca su dobivala u sibjan mektebima. Zanimljivo je da se u njima nije učio maternji jezik i učenje se baziralo na pamćenju. U programu su bili zastupljeni obredoslovlje, ajeti iz Kur’ana, uglavnom oni koji se koriste pri namazu (molitvi), zatim islamska etika i drugo. Nakon završetka mekteba učenici su se mogli upisati na medrese. Mektebe su osnivali sultani, carski namjesnici i viši oficiri, zatim trgovci i bogataši. Obično su građene u okviru džamijskog kompleksa. Mreža sibjan mekteba bila je veoma raširena, a da bi to ilustrirali navodimo podatak da je upadom princa Eugena Savojskog u Sarajevo stradalo ili oštećeno 46 mekteba. Službeni podaci uvjerljivo govore da je u BiH 1876. godine postojalo 917 mekteba s oko 40. 800 učenika i učenica.
Medrese kao srednje škole
Još uvijek historičari nisu otkrili kada je u našoj zemlji sagrađena prva medresa. Zna se jedino da je u Sarajevu ona podignuta početkom 16. stoljeća. Poznati i priznati historičar Vjekoslav Klaić ubicirao je 43 medrese pred okupaciju od strane austrougarske monarhije. Na osnovu istraživanja utvrđeno je da su medrese u Sarajevu, Mostaru i Travniku prednjačile u kvalitetu u odnosu na draga mjesta. Jedan od najreprezentativnijih medresa u Bosni i Hercegovini je Gazi Husref-begova koja je odigrala vrlo značajnu ulogu u duhovnom životu polaznika. To čelno mjesto obezbjeđeno je iz razloga što je zahvaljujući zavještanjima osnivača bila materijalno obezbjeđena. Pored učenja orijentalnih jezika, vjersko islamskih predmeta i šerijatskog prava, negdje su se učile filozofske i prirodne nauke. Prelazak u više razrede nije bio određen vremenom (školskim godinama) nego stepenima, odnosno prema pokazanom uspjehu odnosno znanju.
Nakon završetka školovanja diploma je obezbjeđivala da može predavati kao muderiz (nastavnik u medresi) ili da obavlja sve vjerske službe.
Pojava reformisanih škola
Reformisanjem školstva po uzoru na evropske školske zavode, uvode se svjetovne škole. Zakon iz 1869. godine definira cijeli sistem školovanja. Prva svjetovna škola odnosno ruždija osnovana je u Sarajevu 1864. godine i po svemu je bila u srazmjeru s evropskim građanskim školama jer su pored ostalog u nju upisivana djeca svih konfesija.
Do okupacije u Bosni i Hercegovini je djelovalo 18 škola ovog tipa. Takozvani učiteljski kurs osnovan 1869. godine, predstavljao je prvi oblik školovanja nastavničkog kadra u cilju otvaranja svjetovnih škola. U njima je trebao biti kvalitetnije osposobljen budući nastavnički kadar. Te škole, za koje su donesene posebne uredbe, su se nazivale Dar-ul-mualimin.
Pripravne vojne škole imale su zadatak da obrazuju podmladak koji se spremao za više vojne škole. Još su kod bosanskohercegovačkih muslimana postojale Islahane, odnosno javne radionice, odnosno zanatlijske škole i administrativno-pravne škole u kojima je pripreman kadar za administraciju.
Zanimljivo je da je Turska usvojila Školski zakon 1869. godine prema kojem je proklamirana jednake obaveze države i prema školovanju hrišćanske i kršćanske djece. Iz ovog pregleda možemo steći sliku postojećih vrsta i tipova škola pred dolazak Austrougarske monarhije, čijim prisustvom u našim krajevima počinje nova era u razvoju školstva bazirana na suvremenim evropskim iskustvima i tradiciji.
Sa izložbe Gimnazija/ 2018 god.
(Pričom kroz Hercegovinu)
