U procesu formiranja prvih država presudna je bila blizina dalmatinskig gradova pod bizantijskom upravom. Kako piše bizantijski car Konstantin Porfirogenit da su se sredinom X vijeka u dalmatinskom zaleđu formirale arhontije (područje kojim upravlja arhonat – bizantisko uređenje) Neretljana, Zahumljana, Travuljana, Konavljana kao zasebne državice, te spominje brdo na kome su dva grada – Bona i Hum, a iza tog brda protiče rijeka Bona.
Zahumljem je vladala dinastija Viševića, a njen istaknuti predstavnik je Mihajlo Višević Humski koji je vladao sredinom IX vijeka. Humska zemlja je do početka 1326. godine izmijenila nekoliko vladara, uključujući i Miroslava Nemanjića – brata srpskog vladara Stefana Nemanjića i zeta bosanskog bana Kulina.
Godine 1326. najveći dio Humske zemlje dolazi pod vlast bosanskog bana Stjepana II Kotromanića.
On je značajno proširio teritorij Bosne, proglasio se „humskim gospodarem“ unoseći novu oblast u svoju titulu. Na početku vladavine mladog bana Tvrtka Bosna je bila prinuđena ustupiti 1357. godine ugarskom kralju Ludoviku znatan teritorij, između rijeke Neretve i Cetine, na ime miraza za Tvrtkovu rodicu Elizabetu Kotromanić.
Tvrtko je zagospodario 1377. godine trebinjskom oblasti i uzdigao Bosnu u rang kraljevstva. Nakon smrti Ludovika Anžujskog u Ugarskoj nastupa period dinastičnih borbi što odmah koristi Tvrtko i 1382. godine vraća teritorij koji je ustupio kao miraz za udatu Elizabetu – tada već aktuelnu ugarsku kraljicu.
Od sredine XIV vijeka počinje se razvijati rudarstvo kao nova privredna grana koja je za sobom povlačila i razvoj posredničke trgovine, što u krajnjoj liniji rezultira i bogaćenjem lokalnog stanovništva čemu najbolje svjedoče najbogatije ukrašene nekropole stećaka – one na Radimlji kod Stoca, te na području Nevesinja i Konjica.
Bosanski kralj Stjepan Ostoja 1399. godine Dubrovniku je prodao Primorje „od Kurila do Stona“ čime su Dubrovčani dobili kopnenu vezu sa posjedima na Pelješcu. Kralj Ostoja je 1403. godine osporio kupopordajni ugovor. Njegov najveći pristalica bio je vojvoda Radič Sanković, čiji su se feudalni posjedi naslanjali na prodato Primorje.
Radič je prvi krenuo u napad i nakon što je protjerao dubrovačkog kneza iz Kurila završio je sa ratnim operacijama. Međutim, kralj Ostoja je imao značajnu opoziciju među vlastelom i svrgnut je maja 1404. godine čijom smjenom su najviše izgubili Sankovići.
Svi posjedi Sankovića pali su u ruke Kosača još prije krunisanja kralja Tvrtka II. Sandalj Hranić je izvukao najveću korist od aktuelnih dešavanja jer je bio dio jedne šire koalicije nezadovoljne vlastele.
Sandalj je preuzeo sva prava humske gospode u istočnom dijelu Huma jer se oni više ne spominju na bosanskim poveljama kao svjedoci od Humske zemlje. Umjesto toga, Sandalj dobiva titulu velikog vojvode bosanskog.
Nakon što je u prvoj deceniji XV vijeka završen proces formiranja feudalnih oblasnih gospodara ili „rusaške gospode“, nazvanim tako po njihovom učešću u radu bosanskog sabora ili rusaga, velmože se u svojim oblastima počinju ponašati poput kraljeva, čime još više slabe centralnu vlast.
Oblasni gospodari drže u svojim rukama i sudstvo, o čemu svjedoče mnoge kamene sudačke stolice podignute širom bosanskog kraljevstva u tu svrhu. Ukupno su pronađene 42 kamene sudačke stolice, od kojih je većina klesana u živom kamenu. Na tri stolice isklesani su natpisi bosančicom: u Ošanjićima kod Stoca, Kosoru kod Blagaja i Donjoj Bukovici kod Konjica. Stolica kod Ošanjića pripada uglednoj vlaškoj porodici Hrabrena Miloradovića.
U bosanske unutarnje sukobe intenzivno se upliću Osmanlije što dodatno komplikuje političku situaciju.
Sandalj Hranić je umro 1435. godine, a naslijedio ga je bratić Stjepan Vukčić Kosača. Iako svoju kćer Katarinu Kosaču 1446. godine udaje za aktuelnog kralja Tomaša, glavni je oponent u unutrašnjoj politici zemlje svome zetu. Godine 1448. uzeo je zvaničnu titulu hercega.
Sredinom XV vijeka pojavljuju se i prvi pisani tragovi o mnogim hercegovačkim gradovima, utvrdama i mjestima. Vidoški grad koji datira iz stare antike spominje se kao maleno utvrđenje na vrhu brijega u XV vijeku. Pod današnjim nazivom Stolac prvi put se spominje 1420. godine.
Nakon više od sedam decenija uzajamnih dodira Osmanlijskog Carstva s Bosanskim kraljevstvom uslijedio je maja 1463. godine direktan osmanski napad s ciljem konačnog osvajanja Bosne. Odnosi velikih sila Venecije i Ugarske pokvarili su se početkom 1464. godine, nakon uspješnog ugarskog protunapada, kada je i Herceg Stjepan uspio povratiti veći dio svojih posjeda.
Interesi tri velike sile sukobljavali su se na prostoru Humske zemlje. U ljeto 1465. godine Osmanlije su u novom naletu osvojile veći dio hercegove zemlje.
Teško stanje nastalo u tom periodu žele iskoristiti Ugarska i Venecija, svaka u svom interesu, no među njima, iako saveznicima, nije postojalo povjerenje. Padom počiteljske tvrđave, kao isturene ugarske linije odbrane, otvoren je prostor daljeg napredovanja Osmanlija prema rijeci Cetini, gdje se postavlja nova linija odbrane na koju se povlači dio bosanske vlastele, dok se drugi dio poklanja novoj vlasti zadržavajući time dio svojih starih baština.
Čest slučaj među plemstvom tog vremena je da su se braća dijelila po pitanju službe različitim gospodarima, kao npr. kod najznačajnijih humskih porodica tog vremena Kosača i Vlatkovića.
Dvojica od četvero preostale braće Vlatković ulaze u osmansku službu. Najmlađi Hercegov sin Stjepan prešao je na 1473. godine na Islam i uzeo ime Ahmed. On je u više navrata obnašao funkciju velikog vezira – prvog čovjeka u Carstvu nakon sultana.
Osmanlije su određene oblasti nazivale po istaknutim predstavnicima lokalnog plemstva koje je ulazilo u njihovu službu. Tako je pojam Hercegovina nastao u osmansko doba, zahvaljujući veziru Ahmet-paši Hercegoviću, a ne njegovom ocu koji je nosio titulu hercega.
Pod osmanskom vlasti nekadašnje bosansko kraljevstvo postaje bosanski ajalet koji je u sebi sadržavao sandžake – kao posebne administrativne jedinice u sklopu Osmanskog Carstva, pod upravljanjem sandžak bega, a sami sandžaci su bili podjeljeni na kadiluke.
Može se reći da je cijeli XVI vijek u Hercegovini obilježeno učvršćivanjem osmanske vlasti, urbanim i privrednim razvojem, kao i postepenim procesom prihvatanja Islama od strane domaćeg stanovništva. Tokom XVII i XVIII vijeka Osmansko Carstvo gubi položaj i snagu koje jei malo u klasičnom razdoblju svog postojanja.
Problemi koje je imalo Osmansko Carstvo su se odražavali na prilike u Bosanskom ejaletu. Kroz cijeli ovaj period Osmanlije su vodile ratove sa Habsburškom Monarhijom i Mletačkom Republikom. Posljedice tih ratova itekako su se odrazile na društveni razvoj hercegovačkih gradova, koji su se uslijed pomjeranja granica, našli na samoj periferiji Carstva. Važnu ulogu u očuvanju osmanske vlasti na ovim prostorima imale su kapetanije sa sjedištem u Mostaru, Počitelju, Gabeli i Stocu. Zapovjednici kapetanija su se zvali kapetani te je njihova funkcija bila nasljedna, što je omogućilo jačanje kapetanskih porodica (Vučijakovići, Rizvanbegovići, Gavrankapetanovići i dr.) koje su tako postale dio vojničkog plemstva. One su u to vrijeme imale ključnu ulogu u društveno-političkoj sceni Hercegovine.
Društveno-politički život Hercegovine u prvoj polovini XIX vijeka obilježen je likom i djelom Ali-paše Rizvanbegovića. Nakon sloma pokreta za autonomiju Bosne 1832. godine, ovaj stolački prvak stekao je titulu vezira i pravo na samostalno upravljanje Hercegovinom.
Ali-pašina devetnaestogodišnja vladavina je bila bez sumnje apsolutistička – imala je dosta pozitivnih karakteristika, posebno na polju privrednog razvoja. Nasilno je prekinuta za vrijeme vojne intervencije Omer-paše Latasa 1851. godine.
Piše: Sanel Marić
